1. Jaunarena

Leku hau Jandoain izenez ezagutzen da Legazpin eta Jaondo izenez Oñatin, bigarrena zabaldu bada ere. 1608. urteko mugarriketan azaltzen den izena, jatorrizko izenetik hurbilago dago, eta bere esanahia hau dela ematen du: “Jauna hil den lekua” (*Jauna-hera-dena). Mugarria Jandoaingo etxoletik gertu dago.

2. Nardegui

3. Nardegui

Gaur egun, artzain eta baserritarrek Nardegi erabiltzen jarraitzen badute ere (Nardegiko arantzea, Nardegiko baratzea...) kaletarrek inguru guztiari Katabera deitzen diote, oker. Harri askea ugari denez, hortik bere izena. Inguru honetan XX. mendearen hasieran meatzeak zeuden. Antzina ere izango ziren eta hortik inguruan gorde den beste izen bat: Urrebeatza, urrezko meatzeak, alegia.

4. Viozcorna

Gaur egun Kataberari jende askok Biozkorna esaten badio ere, izena berez goiko puntari dagokio, mugarriketa guztietan horrela adierazten baita.

5. Catavera

Katabera, berez, putzua dagoen zabala da. Meazuloz beteta dago. Artzain batzuk Biazkonako zabala izenez ere ezagutzen dute.

6. Arzamburu

Artzanburu gailurra izendatzeko erabiltzen da gaur egun ere. Litekeena da izen horren jatorrian “hartza” egotea. Handik ez oso urruti “Arzaeraena” parajea dago, dokumentuetan itzulita ere azaltzen dena: “Donde murió el oso”.

7. Iguate

“Iguate”, berez, Andraizko pasabideari esaten zitzaion. Horregatik “ate” bukaera, pasabidea adierazteko. Goiko gailurrak izenik ez zuenez, “Iguate” (<Igoate) erabiltzen zuten, gaur egun Andraitz izenez ezagutzen dena. Andraitz, berez, beherago dagoen harkaitz baten izena da.

Legazpiarrek, segurarrengandik askatasuna lortu ondoren, udalerria mugarritzen hasi ziren eta litekeena da Igoateko harkaitzaren puntan burnizko gurutze bat jarri izana. Hori dela eta, geroztik Burnikurutz izenez ezagutu izan dute.

8. Izozteguieta

Igoatetik edo Andraizko pasotik Intzuntzaeta bitarteko hegiari Itzurtegieta esaten zaio gaur egun.

9. Inzunzaeta

Oazurtzatik gora dagoen zabalgune bat da, Zegama eta Legazpiko udalerrien mugan. Bertatik Itzubiarako bidea hartzen da. Intzuntzata esaten zaio gaur egun.

10. Oazurza

Legazpi eta Zegama arteko lepoa da Oazurtze. Horregatik, antzinako agirietan irakur daitekeen “urte” (Oaçurtia) bukaera, mendatea adierazko. Bertatik Zegamarako eta Arabarako bide zaharra igarotzen dira.

11. Urracoso Aitzguibel

12. Urracoso Aitzgoena

Izen horiek idatzi zituen idazkariak ez zekien, bistan denez, zer idazten ari zen. Pertsona izenak daude bi leku-izenen atzean: “Urraco Saiz” eta, seguruenik, pertsona horrenak izandako sailetan ari ziren Legazpiko mugak ezartzen, bata behean (horregatik “Urraco Saiz guibel”), bestea goian (“Urraco Saiz goena”).

Gaur egun Ormakio eta Elorditxiki esaten zaio inguru horri.

13. Ormaquiondo o Mugarriluze

Litekeena da mugarri hau Ormakio eta Oakorosoren arteko hegi batean egotea, Belategi hegiaren goenean. Zutarri edo “menhir” bat egon zitekeen bertan, “Mugarriluze” izenak iradokitzen duen bezala.

14. Velategui, Ormaquiondo o Oagorosoa

Hiru izen horiek gaur egunera arte gorde dira legazpiarren ahotan. Itxuraz, 14. mugarria gaur egun Oosoko zelaia esaten zaion lekuan zegoen. Litekeena gaur bertan han ikus daitekeen bera izatea.

15. Arrano Aiza

Legazpiko udalerria 1430. urtean honaino iristen zen mendebaldetik, eta Jandoaineraino ekialdetik. Hortik gorakoa, Igoate eta Artzanburura bitartekoa, “Aiztondo eta Goiburuen lurrak” ziren.

16. Oazavaleta

Ez da gaur egun Oazabaleta izena erabiltzen inguru hau izendatzeko. Horren ordez, Irumugarrieta erabiltzen da, leku honetan hiru udalerriek bat egiten dutelako: Legazpik, Zerainek eta Zegamak. Hiru harri ditu, halaber, bertako mugarriak, jarleku itxurarekin. Goiko harrian ipurdia jarriz gero, eta beheko bi harrietan hankak, aldi berean hiru herrietan egon daitekeela esaten dute ingurukoek.

Oa izena, dena den, honako izenetan gorde da: Oosoko zelaia (Oakorosoko zelaia), Oomendi (Oamendi), Oazurtze...

17. Oamendi

18. Oamendi

Oamendi ezaguna izan da Legazpin eta inguruetako herrietan bertan dagoen harri bikainarengatik. Hainbat eliza eta eraikin bertako harria erabiliz egin dira.

19. Elustizain

1608. urtean “Elustizain” izenez ezagutzen bazuten ere, agiri zaharragoetan “Alustizain” azaltzen da. Litekeena da, horrela, Alustiza deiturako herritar baten sailak izatea.

Zabalgune horretan zeraindarren hiru etxola ezagutu dira azken aldian, egun erorita daude.

20. Eluztizaingaiña

“Eluztizain” zabalari esaten zitzaion, eta handik gora dagoen gainari, berriz, “Eluztizaingaiña”. Gaur egun ere, halatsu, Eluskitzain (legazpiarrek) eta Elurtzain (zeraindarrek) zabalari. Gainari Eluskitzaingo gaina eta Elurtzaingo gaina.

21. Berniz-Aldapea o Larrosorain

Gaur egun bitxia bada ere, Legazpi eta Zerain udalerrien arteko muga ez zihoan gailurrez gailur, Larrosaingo hegitik, Zerain aldeko hegaletik baizik. Litekeena da horren arrazoia bertan zegoen “berniza” (galena) izatea, eta legazpiarrek berniz aberastasun hori eurentzat nahi izatea.

 22. Descargaondo

Ugariak dira gure mendietan “deskarga” eta “karga” osagaia duten leku-izenak. Ez dakigu ondo zein den haien jatorria eta zer zen bertan kargatzen edo deskargatzen zena: egurra, ikatza edo mea, edo beste zerbait.

23. Saldivieta

24. Saldivieta

Legazpiarrek Saloita goiko gaina eta zabalari esaten badiote ere, zeraindarrek beheko zuloari esaten diote, Aizpee aldera dagoen sakonari. Zumarragako udalerrian ere bada, hemen bezala, Salibieta izeneko lekua, Argisao inguruan. Legazpiko sakonean eroritako bi egileor daude, Zeraingo Mantxolaaundiko baserriarenak.

25. Otaño Gorosoa

Mugarria dagoen inguruari Otañu eta Kostimuño esaten diote Zerain aldetik, bietara. Legazpin, berriz, Saloita. Itxuraz, izen zaharra Zerainen gorde da. Inguru horretan Agirrezabal eta Makatzagaetxeberriko egileorrak daude.

26. Oraiturri

Badirudi, Oraiturri Otañuarteren goiko aldean zegoen iturri bat zela, gaur egun galdua edo, gutxienez, ezezaguna. Bernizaldapan gertatzen den bezala, Legazpi eta Zerain arteko muga ez doa goiko hegitik, mendi hegaletik baizik.

27. Anzolarasgoiti

Bada izen bat Zerain aldean gorde dena oraintsu arte, Antxuxarreta (legazpiarrek Saloita esaten dutena), eta, itxuraz, agiri zaharretan behin eta berriz aipatzen den “Ansuolaras” izenarekin badu zerikusirik. Antso Erdi Aroko pertsona izena da eta, dudarik gabe, hortik eratorritako leku-izena dugu.

28. Zavarain

Zabal honetan hiru herrien muga dago: Zerain, Mutiloa eta Legazpi. Bertan mendietako burdinolen aztarna ugari daude, zepak edo eskoriak. 1335. urteko dokumentu batean, jadanik, aipatzen da burdingintzarekin lotuta.

29. Loidi

Leku honetan ere hiru udalerrik bat egiten dute: Mutiloak, Gabiriak eta Legazpik. Izenak adierazten duen bezala istinga eta lokaztia izango zen lehen. Gaur egun inguru horretan eraikinak daude: Aztiriko benta, eliza, erretegia...

30. Lizardi

Mugarri hau Lizardi etxaldearen goiko aldean zegoen, gaur egun Mendibil esaten zaion mendiaren hegal batean.

31. Aizalecu

Orain dela 400 urte ere Aizaleku esaten zitzaion mendiari, hemen ikusten dugunez. Dana dela, agiri zaharragoetan “Aizaracue” azaltzen zaigu.

32. Atagoitia

Atagoitia izena “Ategutia”-tik dator eta bere esanahia hauxe da: mendate txikia. Baserria XIX. mendean eraiki zen eta, hortaz, berria dela esan daiteke.

33. Arrazateta

“Arrazateta” izenean leku garaietako hainbat izenetan bezala, “ate” osagaia daukagu, mendatea adierazten duena. Izan ere, Atagoitin bezala, Arrasetan ere mendatea dago, Gabirira joateko mendatea.

34. Irazola

Irazola baserria XVIII. mendearen amaieran eraiki zuen Agirre-Imaz deiturako batek, izen bereko kortan. Lehendik ganadu etxolaren bat izango zen.

35. Trapalacoa

Seguruenik, gaur egun Trapalata izenez ezagutzen den mendia da “Trapalacoa”. Izen bitxia, baina ez da oso arraroa Legazpin. Izan ere, hortxe dugu “trapalarea” izena, eraikin bati gailurra ematen zaionean egiten den ospakizuna. Dena dela, “Trapala” hori pertsona baten gaitzizena ez ote den ematen du.

36. Zumalacardi

Gaur egun Arizbakar esaten zaion lepotik beherako gunea dela dirudi, hain zuzen Zumarragak, Gabiriak eta Legazpik bat egiten duten gunea. Leku horretako herri mugarria hiru puntakoa da, horregatik.

37. Arraiz Errequea o de Machain

Arraitzerrekak edo Matxainerrekak Errekaaundi edo Urolarekin bat egiten duen lekuan mugarri handi bat dago. Hortik gertu, antzina, Matxaingo burdinola zegoen. Oraindik ere, indusketak eginez gero, burdinolaren aztarnak aterako lirateke.

38. Camimpe o Garavillo

Kaminpe baserria Urretxun zegoen Deskargaerrekak eta Errekaaundik edo Urolak bat egiten zuen lekuan. Izenburuan azaltzen den bigarren izena, “Garavillo” (beste dokumentu batzuetan Garçivillo) kokagune horrekin zerikusia zuela dirudi. Izan ere, “billo” osagaiak bilgunea adierazten du, eta leku honetan bi erreka biltzen dira. Beste aldetik, esan behar, handik hurbil Galdots edo Mendiaraseko gurutzea dagoela. Legazpin gordetzen den bakarra. Garai batean udalerriko mugetan gehiago zeuden: Inuntziagako gurutzea, Zatuikurutza, Atagoitiko gurutzea...

39. Estolaza [Ostolaza]

Deskarga barrenari Ostolako sakona esaten diote bertako baserritarrek. Gaur egun, bertan, Sasietako edukiontziak eta “Altuna y Uria” daude. Bada, oraintsu arte, azken enpresa honen barruan herri-mugarria ikus zitekeen.

40. Descarga

Deskargako mendatean burnizko hiru gurutze txiki daude harrizko oinarri baten gainean, hemen ere, hiru herriren muga dagoelako: Urretxu, Antzuola eta Legazpi.

41. Curuzeagaña

Inguru honetan ere gurutzea izango zen garai batean, baina ezin jakin udalerria bereizteko gurutzea ote zen, Galdotsen, Inuntziagan, Atagoitin eta Zatuin bezala. Ez zen erregebiderik igarotzen, guk dakigula, baina herri-bideak bai, Oñati eta Urretxu batzen zituena, esate baterako.

42. Sin nombre

Legazpi eta Antzuolaren arteko muga ez doa Arriaundietako tontorretik, Antzuola aldeko hegaletik baizik. Arriaundietan, izenak adierazten duenez, historiaurreko hilobiren bat egongo zen, handik ez oso urrun, dauden tankerakoa.

43. Ardanvideta

Izen bitxia da, dudarik gabe. Gaur egun, Ardanpilleta esaten diote. Esan liteke ardoa garraiatzen zen bidearekin zerikusia duela. Bertatik Oñatitik Urretxura zihoan bide garrantzisua igarotzen zen: haren izena ote?

44. Pagavacoizaga

Izen hori, dudarik gabe, Lakiolako kanteraldea parajeari dagokio, Ardanbidetatik Jentiletxe aldera dagoen gaintxoari, eta bertan historiaurreko hilobia dago, Arrolamendi III. Handik gertu dagoen paraje bati Bekaiku esaten diote eta litekeena da “Pagavacoizaga” izenarekin zerikusia izatea.

45. Armuñueta

Armuñoak tumuloak, historiaurreko aztarnategiak, dira Euskal Herriko leku askotan eta leku honetan hori frogatzen da. Legazpiarrek Jentiletxe ere deitzen diote.

46. Arriluzea

Leku izen hau ere adierazgarria da, zutarri edo menhir baten adierazpena izan daitekeelako. Gaur egun ez da harri luzerik ikusten bertan.

47. Arrano Aiza o Arrandaiza

Hiru udalerrien mugan dago mugarri hau, Oñati, Antzuola eta Legazpi. Badirudi antzina *Arrandaitz esaten zitzaiola eta ez Arranaitz. Kontuan izan behar dugu, gainera, Antzuola aldeko etxalde baten izena, handik ez oso urrun gainera, Arrandari dela. Leku basatia da eta arranoentzat ere ez da inguru txarra.

48. Gorostiaga

Gaur egun gurutzea dagoen gaina ez da, berez, “Gorostiaga” edo Korostiaga. “Gorostiaga” beherago dago, Arrolamendi aldera. Hala, Jentiletxe tumulua dagoen gainari, Korostiazabalgo punta deitzen diote bertan sailak dituzten legazpiarrek.

49. Ichumendico Zavala o Arrupe

Leku-izen horiekin Korostiagako gaina adierazi nahi dela dirudi, egun gurutzea dagoen lekua. Gainak zabaltxo bat dauka eta, horregatik, seguruenik “Ichumendico Zavala”. Bertan, gainera, mugarria ikus daiteke.

50. Zatui Gaiña

Mugarriketa honetan ez da gurutzerik aipatzen, Zatuikurutza alegia, eta litekeena artean ez egotea.

51. Armora

Deskargatik Udanara bitarteko mendikatean antzinako aztarnategi ugari dago. Arrolamendiko eta Jentiletxeko tumulu ezagunez gain, lau gehiago ere badira, gutxienez, zerrenda ofizialetan azaltzen ez badira ere: Arriaundieta, Arriluze, Arrietagain eta Armora parajeetan, hain zuzen. Guztietan “harri” osagaia dute eta ez da kasualitatea. Armorako zabaletan ere hortxe daude harri pilak, antzina hilobia edo “cista” estaltzen zutenak. Inguruko artzain eta baserritarrak paretak eta etxolak egiteko berrerabili izan ditu denboran zehar.

52. Inunciaga

Antzina Udana mendatea “Inunciaga” izenez ezagunagoa zen. Izan ere, mendatetik Korostiaga aldeko parajeari horrela esan ohi zitzaion. Gaur egun ere Illuntziasakona esaten zaio Udana aldeko paraje bati. Mendatetik Arratola bitartekoa, berriz, Udana da. Udanakorta ere hortxe dago.

53. Arratola Gaiña

Arratolako gainak badu beste izen bat gaur egun galdu dena: “Armora”. Izen horrek harri pila adierazi nahi du eta bertan dagoen aztarnategiari zor dio. Arratola, berez, beherago dagoen zabalaren izena da.

54. Arratola de Avajo

Arratola zabalean elkartzen dira Barrendiolatik eta Udanatik datozen bideak. Saroia edo korta zen antzina eta oraindik ere erdiko hautsarria gordetzen da.

55. Jandorain de Avajo o Jaunarena de Avajo

Antzinako Legazpiko mugak honaino iristen ziren. Hemendik gorakoa “Aiztondo eta Goiburuen lurrak” ziren.

Negu bukaerako ospakizunak Kristautasuna zabaldu baino lehenagokoak dira, baina Eliza Katolikoak bereganatu egin zituen beste itxura bat emanez.

Ageda Sizilian jaiotako neska eder bat zen, orain dela 1800 urte. Siziliako gobernadoreak berarekin ezkondu nahi zuen, baina Agedak ez zuen maite eta eskakizunari uko egin zion. Gobernadoreak haserretuta Ageda atxilotu egin zuen eta torturatu, hil arte. Bularrak moztu zizkion gainera. Ageda gazteak bere gogoari tinko eutsi ziolako Eliza Katolikoak Santa bihurtu zuen eta otsailaren 5a izendatu zuen bera omentzeko eguna.

Kristautasuna Euskal Herrira zabaldu zenean, Santa Ageda eguna ere ospatzen hasi ginen. Baina negu bukaerako erritoak (inauteriak) aspalditik otsailaren hasieran izaten zirenez, azkenean inauteriak eta Santa-eskeak nahastu egin ziren. Hori da nere ustea.

Santa Ageda goiko irudian azaltzen den bezala irudikatzen da. Bandeja batean bi bularrak erakusten dituela.

Legazpi eta Gabiria artean dagoen mendiaren izena XV. mendetik hona sarri-sarri aipatzen da agirietan. Izan ere, mendi horretan baso sail handiak daude eta diru-iturri dira eta izan dira mendeetan herritarrentzat. Gainera, bi udalerrien arteko mugarriek mendia erdibitzen dute aspalditik.

Bada, agirietan azaltzen den izen zaharra ez da Aizeleku, askoren ustekaberako, AIZARAKUE baizik. Hona hemen bi aipamen:

• 1483: "Syerra de Ayçaracue";"Elçerro de Ayçaracue"
• 1608: “Mojón que llaman de Aizaraque que responde con el de Ategutia qu así mismo es de piedra que está junto a una oyada carbonera"

Badirudi, ordea, XVIII. mendetik aurrera AIZALEKU izena orokortu zela. Hori frogatzen dute, behintzat,hainbat agirik:

• 1777: "El monte de hacia Aizalecu"
• 1826: Aizalecu
• 1877: "Otro jaral llamado Aisalecu"

Eta gaur egun ere adinekoen ahotik Aizaleku entzungo dugu, Legazpin behintzat.

Horregatik, min ematen dit Aizeleku entzutea eta, are gehiago, irakurtzea. Beste kontu bat da izenaren jatorria zein den asmatzea...

Ez bata ez bestea ez zeuden oraingo industri gunea dagoen lekuan. Aizturritzaga, kale alderago eta gorago zegoen, Roman Etxeberriaren txaleta dagoen lekuan, gutxi gorabehera. Masukariola, berriz, beherago, Urretxu aldera. Urtatzaerrekak Errekaaundirekin bat egiten duen lekuan (Lanaren hiribideko semaforoetatik behera). Esan liteke Aizturritzaga industrialdetik gertuago zegoela.

Bi baserriak aspaldi eraitsi zituzten, XX. mendearen 20. edo 30. hamarkadan (ez dut datu hori zehazki ezagutzen). Masukariola baserria Patrizioren lantegiak irentsi zuen. Aizturritzaga, berriz, txaletak egiteko bota zen. Tamalez, ez kasu batean, izenik ere ez zen gorde.

Argazki zahar batean, Patrizioren txaletaren ondoan, artean zutik ikus daiteke Aizturritzaga. Eta kontuan hartu behar da Patrizioren txaleta 1924. urtean eraiki zutela.



















Bada, izenaren atzaikiarekin, Aizturritzaga baserriaz hitz egin nahiko nuke.  Oso zaharra zen. Pentsa,  1407. urtean jadanik bertako semea zen "Martin Lopes de Asturriçaga" aipatzen da agirietan. Hurrengo 600 urtetan ere, jakina, behin eta berriro aipatzen da:

1485: "La casa e caseria de Echevarria e Auntarriçaga [sic]"
1532: "...las heredades de azturriçaga..."
1609: "Martin de arainztegui por asturriçaga"
1649: Arizturriçaga
1720: "Dn. Domingo de Aguirre fundo un censo contra la Casa de Azturrizaga"
1787:  Azturrizaga
1808: "Caseria de Azturrizaga"
1920: Aizturritza

Aizturritzagak gertuen zituen baserriak Joandiaztegi eta Latxartegi ziren, goiko aldetik, eta Masukariola beheko aldetik. Baina esan liteke historikoki lotura handiagoa izango zuela goiko baserriekin. Izan ere, aintzina, plano zahar batean ikus daitekeenez, elizbidea goitik zuen (gaur egungo Santikutz kaletik) eta ez behetik. Hori dela eta, Egialdeko baserriekin (modu zabal batean harturik) hainbat lan eta kezketan bat egiten zuela esan liteke, eta ez Elbarrenakoekin.

Baserriaren izena dela eta, litekeena da zuhaitz mota baten izenetik etortzea: "haritz urritza", haritz mota bat izan zitekeen. Badira egitura horretako toponimo gehiago ere, urrutira joan gabe, esate baterako: Korosterratzu "gorosti erratza"-tik eratorri bide dena. Beste hipotesi bat da, jatorrian "austerratza" izena edukitzea, hots, kortak izendatzeko antzinako izena. 1433ko Legazpiko agiri batean izen hori aipatzen da: "E que los dichos seles e cada uno d'ellos sean medidos desde la foguera qu'es dicho "austerraça", en derredor, tanto quanto alcançare a las quatro partes".  Antzina, pentsatu behar dugu Legazpi haranean basoa zela nagusi, ez zela baserririk. Baina bazirela, noiztik ez dakigula, soilgune biribil batzuk, erdian mugarria zutenak: kortak edo "hausterratzak", ganadua ibiltzeko. Horietako bat izan zitekeen gure Aizturritzaga.

Oraingoan, ordea, ez nator Zurrantegiko istripuez hitz egitera. Kontu arinagoez arituko naiz. Izan ere, jakin dudanez, Zurrantegi etxea laster eraitsiko omen dute eta, horregatik, haren historia (dakidan apurra) azaltzeko momentu egokia dela uste dut, hondeamakinak betirako lurreratu baino lehen.

Bada, Zurrantegi etxearen jatorria, izenak berak ondo adierazten duen bezala, zurrategia zen, hots, larrua ontzeko lantegia. Eta ez da eraikin zahar-zaharra. Itxuraz, Korosterratzu baserriko jabeek XIX. mendean etxeko sailetan eraiki zuten, Lakiolaerrekak eta Errekaaundik bat egiten zuten lekuan. Lantegiak ur asko behar zuenez, ezin leku aproposagorik.

Garai hartan, larrua ontzeko teknika berriak garatu ziren gure herrialdean eta, seguruenik, horrek animatuta, Zabalotarrak, Korosterratzuko jabeek alegia, zurrategia egin zuten. Diotenez, ondasun askoren jabe ziren orduan: Ezkibeleta, Egilleortxo, Ormazarreta, Sasiategi biak...

Hala ere, ez zuen lantegiak denbora luzean iraun, 1892. urtean Zabalotegi baserriko Jose Mari Aztiriak erosi egin baitzuen beste erabilpen batzuetarako.

1929. urtean bi pisu gehiago eman zizkioten zurrategiari, orain duen itxura emanez. Hasiera batean etxeko teilatua errepidetik metro erdi gorago besterik ez zegoela esaten dute.

Badakigu zurrategia izateko eraiki zutela, baina hortik aurrera ezer gutxi... lantegiari dagokionez. Korosterratzuko zaharrak ere joan ziren... Hori dela eta, eskertuko nuke bakarren batek datu gehiagorik eskainiko balitu.

Idatzia piska bat luzatze aldera, esango dizuet XIX. mendean beste bi zurrategi ere bazirela Legazpin: bat, kale zaharrean, orain Sustrai barazki denda dagoen inguru horretan eta bestea Urzelaikoa etxetik behera, Peineteria zegoen lekuan, gutxi gorabehera.

Kale zaharreko zurrategia Etxegorri izeneko eraikinean zegoen eta seguruenik lehengo erara onduko zuten larrua, teknika berririk gabe, alegia. 1857. urteko agiri batean Ignacio Mujika Garikano larrugilearen izena aipatzen da etxe horretan.

Beste zurrategia, berriz, “industrialdea” batean zegoen, teileria, peineteria, kartutxeria eta abar egon diren lekuan. 1844. urteko agiri batean aipatzen da: “Don Juan Martin de Lasa y Zabalo es dueño de la casa curtidería y sus tejavanas...”. Horregatik, ustiapena ere beste modu batekoa izango zela pentsa daiteke.

Andraitz beherago dago, iturritik behera. Harkaitz handi bakar bati esan izan zaio eta esaten diote inguruan ibilitako artzaiek. 1706. urteko hurrengo pasartean ere harkaitz hori izendatzeko erabiltzen da:

“Yten seguido desde la dicha Cruz de fierro, a la bajada del paraje de Yzosteguieta, junto a la fuente de Gaztanvideta o mandavideta se halla un mojón de piedra arenisca; con su cruz y testigo en forma; sobre la peña llamada Andra Aiza"

Ezin uka izen polita ez duenik. Antzinako garaiak datozkigu gogora, izadia errespetatu eta gurtzen genuen garaiak. Zeren, pentsa, harkaitz hura, izendatu zuen giza talde harentzat, ez baitzen edonolako harkaitza, aitzitik, errespetua eta miresmena sorrarazten zion harkaitza zen. Hortik: Andra Haitz, gizaki bat bailitzan, eta andrazkoa.

Ez dugu jaso, tamalez, Andre Haitzaren inguruko ipuin eta kontu zaharrik (nik behin batean besterik ez nion entzun Telleriarteko agure bati Andraizko Señorea esaten), eta seguru nago izan direla.

Irakurleak egingo duen hurrengo galdera zein den badakit: Andraitz beheko harkaitza baldin bada, nola deitzen zaio goiko puntari? Bada, jakin ezazu, goiko puntari, Burnikuruzko haitza deitzen zaiola (agiri zaharretan Burrunkurutze), burnizko gurutzea egon zelako urteetan eta urteetan, 36ko gerratean kendu zuten arte. Hona hemen nola azaltzen den  1614. urteko agiri batean:

"Mojon de Nardaeguiburu que está derecho con los de Jandurain prosigue la mojonera con los limites de la provincia de Alava el cerro y peñas adelante por Biozcorna y en el dicho puesto de Biozcorna está un mojon grande de piedra alto y va para la Cruz de fierro"

Andraizko pasabideari Igoate deitu izan zaio orain dela gutxi arte eta, horregatik, Burnikurzko haitzari Igoateko haitza ere deitu izan zaio.

Gure ustetan, oinezkoak lasai irits daitezkeen toki batean egon behar du, hobeto ikusi ahal izateko, ukitu ahal izateko... eta aukerak badaude, handik ez oso urruti, gainera. Horietako bat, Urretxutik Legazpira doan bidegorriaren ondoan, Etxetxo etxearen aldamenean, da. Ez da leku txarra, kontuan izanik, antzinako kokagunea (Kaminpe baserriko jabeek gordetzen duten agiri batean ikusten den bezala) handik gertu zegoela, Legazpiko udalerrian.  Eta askoz lasaiagoa.

Ez dugu ahaztu behar, bestalde, Beasaindik Bergararako autobiaren lanak laster hasiko direla.

Horra, bada, gure kezka eta proposamena. Ea ezertarako balio duen.

JAKINGARRIAK

Legazpiko udalerriaren mugetan beste bi gurutze ere baziren antzina: Atagoitin bata eta Inuntziagan (Udanan) bestea. Hirurak, Mendiarasgoa, Atagoitikoa eta Udanakoa, errepidearen ondoan zeuden. Horrela diote dokumentuak:

Atagoitiko gurutzearen aipamenak
1608: "Mojon que llaman de Ategoitia que es una cruz de madera grande que está entre los terminos y Jurisdiccion que asimismo llega de la dicha villa de Legazpia aguas vertientes a ella"

1650: "Paraje llamado Ategoiti donde se halla una cruz en medio del camino real que se dirige de las Villas de Ormaiztegui y Gaviria para la mencionada Villa de Legazpia"

1733: "Se leió una carta de la villa de Gabiria asignando ésta para el lunes primero para poner la cruz de Ategoiti..."

Udanako gurutzearen aipamenak
1750: "Primeramente con condición de que contigua a la Calzada que antes está executada desde la Cruz de Ynunciaga para abajo haia de hacer el rematante Catorze estados cúbicos ateniéndose así en la anchura como en lo demás a la dha Calzada antes executada"

1777: "...bajando desde la Cruz de Ynunciaga para Recaeta..."

Haurrak oinez ikasteko
Mendiaraseko gurutzeari dagokionez, Elbarrenako Maria Muruak zioenez, gurutzearen ondora eramaten ziren haurrak oinez ikas zezaten. Hiru ostiral jarraian hiru buelta eman behar zitzaion gurutzeari oinarrian dauzkan hiru harmailetan. Harmaila bakoitzean, buelta bat, kredo bat errezatzen zen bitartean.

Artxiboetan aztarna horietako asko aurki ditzakegu, eta tira eginez gero ustekabe ugari izan dezakegu. Bada, oraingoan, adibide bat besterik ez dut jarriko. Duela urte batzuk, Ramon Martin artxibari lagunak Madrileko Archivo Histórico Nacional-ean dagoen Legazpiko dokumentu bat pasa zidan, 1532. urtekoa, eta orri batean hara zer topatu nuen:

“e otro mojon yendo mas arriba hacia Gaztelu Mendihondoa...".

Elbarrena auzoan zegoen Areizabalaga baserriaren mugak deskribatzen ziren pasarte horretan. Azaltzen diren beste leku-izenengatik (Mendiguren, Laquidiola, Mendiaras...) garbi dago Mendiarasgoikoa baserritik gora dauden lekuez ari dela.

Bada, hor azaltzen den leku-izenari kasu egitera, garbi dago Legazpin bazela gaztelu bat, gutxienez. Ez zen izango gogoan ditugun gaztelu handi horietakoa, baina zerbait bazela, seguru.

Non zegoen zehazki? Zein funtzio betetzen zuen? Mendi horretan gaur egun hainbat izen gorde dira: Arrobisakona, Arrizabalaga, Otsazuloeta, Mendiguren, Bentatxo, Bidakurutzeta... eta baliteke horietako bat gazteluaren kokagunea izatea.

Nire iritzian, gaztelua izateko kokagune egokia Lekuonako egileorra izeneko lekua da, Mendiguren mendian. Gaintxo horretatik ikusmira ederra dago bai Legazpi aldera eta bai Zumarraga aldera. Eta pentsatu behar dugu antzina, Legazpi aldera Gurrutxategi oinetxe garrantzitsua zegoela; Zumarraga aldera, berriz, Mendiaras eta Legazpi oinetxeak, beren burdinola eta errotekin.

Gainera, Lekuonako egileorraren inguruan harri solte asko dago. Legazpiko gazteluaren aztarnak ote dira?