Zingulozango Errioxako hitza ere bada
Duela gutxi Errioxako hizkeraren gainean argitaratu den artikulu batean bertakotzat jotzen dute "Cingulozango" hitza, zurubia adierazteko erabiltzen dena. Hitza, gainera, Canales de la Sierran jaso dute, Burgos eta Soriako probintziatik gertu.
Nafarroako Gobernuak argitaratzen duen Fontes aldizkariaren 110. alean dator aipatutakoa. Artikuluaren izena "Presencia de vasquismos en las hablas riojanas" da eta egilea José María Pastor Blanco. Hau dio, hitzez hitz, Cingulozango sarreran:
'Columpio hecho con una cuerda atada a una rama'. Escuchado en Canales de la Sierra y también conocido en el occidente peninsular -cf. leon. cingulizango 'columpio' (Miguélez)-, debe estudiarse junto a cingulozáguli 'incensario', término propio de las Aldeas de Ezcaray. Ambas formas están estrechamente conectadas con los vasc. zinguru 'columpio, balancín, mecedor', escuchado en dialecto vizcaíno (Múgica); vasc. comun zingu-zangu 'oscilatorio, oscilante' (Múgica); vasc. zingulu-zangulu 'andar con dificultad, arrastrar los pies, renquear' y 'arrollar, arrastrar, barrerlo todo violentamente', vivo en los dialectos guipuzcoano y vizcaíno (Múgica), aunque bien pudieran tener en última instancia todos estos vocablos un mismo origen onomatopéyico. Parientes suyos indudables son también los rioj. cinglador 'columpio', oído en Cenicero; rioj. cíngula 'columpio hecho con una soga atada a la rama de un árbol', propio de Albelda de Iregua; rioj. cíngule 'id', propio de Bañares; rioj. cingulladero 'columpio hecho con una soga con una soga atada a la rama de un árbol o a una viga', vivo en Brieva de Cameros; cánt. cinglar 'columpiar' (Saiz Barrio, López Vaqué, 1994); cánt. cingleo 'acción o efecto de columpiar' (López Vaqué, 1994); burg. cingolear 'balancearse, columpiar, acunar' (Codón); nav. cincilindango 'colgajo, objeto que está pendiente balanceándose' (Iribarren); arag. dingolondango 'expresión que significa el balanceo de una cosa y también el parrandeo. De un lado a otro' (Pardo Assó); etcétera.
Legazpiko agiri zaharretan ere azaltzen da burdinoletako auspoei lotua. Hain zuzen, Legazpiko euskara elkartearen izena hortik dator.
Zer da ba zingizango?
Burdinoletako tresna eta hotsa
Zingi-zango onomatopeia bat da, soinu bat, gaur egun oso gutxi entzuten dena oro har, baina, hala ere, legazpiarrontzat ezaguna dena. Zergatik? Bada, burdinolen barruko hots jakin bat adierazten duelako, hauspoek gora eta behera dabiltzanean egiten dutena: zzzingii-zzzangoo. Zein legazpiarrek ez du gogoan soinu ozen eta berezi hori Mirandaola burdinolan?
Itxura denez, onomatopeia horretatik abiatuta hauspoak mugitzeko ardatza izendatzeko erabili zuten antzinako olagizonek. Normala da, horregatik, agiri zaharretan topatzea. Hala, Bikuña burdinolaren inbentarioaz ari den 1820. urteko agiri batek honela dio:
“Ytt. la media rueda Barquinera existente para trabajar azero con su uso y Cruz, ocho planchas, y diez y siette sellos de fierro, y el eje llamado Cinguizango Con nuebe Sellos, dos pujones y dos ganchos...”